Od Wallace’a do szczepionek: Indonezja szuka krajowych rozwiązań w walce z malarią

2026-11-04

..Zasoby naturalne stają się strategicznymi aktywami dopiero wtedy, gdy są właściwie zbadane, ustandaryzowane i opracowane w produkty w kraju.

Jakarta (ANTARA) – W lutym 1858 roku, w skromnej chatce z bambusa w Dodinga, Halmahera, brytyjski przyrodnik Alfred Russel Wallace zapadł na malarię.

Jego ciało trzęsło zimno, potem nastąpiły silne poty, co na kilka dni uniemożliwiało mu poruszanie się, w wiosce otoczonej przez niskie wzgórza.

W przerwach między napadami gorączki przyszedł mu do głowy przełomowy pomysł. Spisał swoje przemyślenia na temat doboru naturalnego i wysłał manuskrypt do Charlesa Darwina w Anglii.

Historyczny artykuł nosił stempel pocztowy z Ternate, co doprowadziło wielu do kojarzenia rozwoju teorii ewolucji z słynną Wyspą Przypraw.

Jednak osobiste notatki Wallace’a z terenów, przechowywane w Linnean Society w Londynie, opowiadają inną historię.

Jego zapiski wskazują, że był chory w Halmahera przez cały luty i nie wrócił na Ternate aż do 1 marca. Aby leczyć gorączkę i pomagać swoim miejscowym asystentom, polegał na ekstrakcie kory chinowej, która zawiera związki używane do produkcji chininy.

Ponad sto lat później malaria pozostawała jednym z największych problemów zdrowia publicznego w nowo niepodległej Indonezji.

W dniu 12 listopada 1959 roku prezydent Soekarno spryskał DDT, syntetyczny środek owadobójczy, wewnątrz domu w wiosce Kalasan, w Yogyakarcie. Akt ten symbolicznie zapoczątkował ogólnonarodową kampanię likwidacji malarii.

Pięć lat później około 63 miliony ludzi zostało chronionych przed tą chorobą. 12 listopada stał się Narodowym Dniem Zdrowia. Masowa akcja oprysku dotarła do gospodarstw domowych na Jawie, Bali i Lampung.

Jednak wschodnia Indonezja stawiła znacznie dłuższą walkę. Do 2026 roku około 80 procent dystryktów i miast Indonezji osiągnęło status wolny od malarii, podczas gdy 95 procent pozostałych przypadków kraju było skoncentrowanych w Papui.

W 2025 roku Ministerstwo Zdrowia odnotowało 706 297 przypadków malarii. Wysoką liczbę wyjaśniała rosnąca aktywność wykrywania przypadków przez pracowników służby zdrowia, wspierana przez ulepszenia w cyfrowych systemach raportowania.

Choroba, która trapiła Wallace’a w Halmahera, wciąż dotyka społeczności we wschodniej Indonezji. Teraz rząd podejmuje nowe podejście: rozwijanie krajowo wyprodukowanej szczepionki przeciw malarii.

Po posiedzeniu gabinetu w Pałacu Prezydenckim 27 października, szef Narodowej Agencji Badań i Innowacji (BRIN) Arif Satria powiedział, że prezydent Prabowo Subianto pytał o postępy w pracach nad szczepionką przeciw malarii i zaapelował o przyspieszenie badań.

BRIN, we współpracy z Ministerstwem Zdrowia i państwowym producentem leków i szczepionek Bio Farma, dąży do skrócenia harmonogramu rozwoju o trzy lata.

The vivax gap

Globalnie dwie szczepionki przeciw malarii otrzymały rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia: RTS,S i R21.

Obie skierowane są na Plasmodium falciparum, pasożyta odpowiedzialnego za najśmiercionośniejszą postać malarii, szczególnie rozpowszechnionego w Afryce.

Jednak żadna ze szczepionek nie kieruje się przeciwko Plasmodium vivax, które powoduje istotny odsetek przypadków malarii w Azji Południowo-Wschodniej.

Arif zauważył, że pasożyty malarii krążące w Indonezji mają charakterystyczne cechy i że obecnie nie ma zatwierdzonej szczepionki przeciwko P. vivax. Z tego powodu Indonezja ma szansę wniesienia znaczącego wkładu w globalne badania nad zdrowiem publicznym.

W regionie Papua luka w ochronie jest wyjątkowo pilna.

Badanie przeprowadzone w Timice w latach 2004–2005 wykazało, że 37 procent potwierdzonych przypadków malarii było wywołanych przez P. vivax. Wśród niemowląt poniżej jednego roku życia pasożyt był wiodącą przyczyną zakażeń.

Chloroquine oporny P. vivax po raz pierwszy zidentyfikowano w Papui w 1989 roku. Od tego czasu region ten notuje jedne z najwyższych na świecie odsetków oporności na leki P. vivax.

Kolejne badania w szpitalu w Timice powiązały infekcje wielolekowo oporne P. vivax z ciężką malarią i zgonami, zwłaszcza wśród małych dzieci.

Przez dekady P. vivax był powszechnie uważany za łagodniejszą postać malarii. Wyniki z Papui wykazały, że choroba może również powodować ciężkie zachorowania i śmierć.

Dlatego szczepionka opracowana w kraju przeciw P. vivax mogłaby wypełnić istotną lukę w globalnych badaniach nad malarią. Skupiłaby się na zapomnianym obszarze rozwoju szczepionek, wykorzystując wiedzę naukową i materiały badawcze dostępne w Indoneseji.

Przełomy naukowe często wynikają z bliskiego zaangażowania w lokalne wyzwania, a niewiele państw ma tak bezpośrednie doświadczenie z lekoopornością P. vivax jak Indonezja.

Inicjatywa szczepionkowa wesprze także szerszą strategię Ministerstwa Zdrowia, obejmującą testowanie, leczenie pacjentów i kontrolę populacji komarów, gdy kraj dąży do eliminacji malarii do 2030 roku.

Najbardziej zaawansowany kandydat na szczepionkę wszedł w etap przedkliniczny, podczas gdy inne kandydaty pozostają na etapie koncepcyjnym.

Osiągnięcie celu trzy lata szybciej niż planowano wymagałoby szybkich działań. Badania kliniczne, przeglądy przez indonezyjską Agencję ds. Żywności i Leków (BPOM) i przygotowania do produkcji w Bio Farma muszą być zaplanowane równolegle z pracami laboratoryjnymi.

Cinchona-based medicine

Indonezja była kiedyś wiodącym globalnym producentem roślinnych leków przeciwmalarycznych.

Drzewo chinowe, pochodzące z Andów w Ameryce Południowej, zostało wprowadzone na Jawę w XIX wieku, gdzie było uprawiane dla produkcji chininy.

29 czerwca 1896 roku otwarto Bandung Factory Chinowa w Zachodniej Jawie. Do 1942 roku stała się ona największym na świecie ośrodkiem przetwórstwa chininy.

Kiedy Jawę opanowały japońskie siły okupacyjne podczas II wojny światowej, sojusznicze armie walczące na Pacyfiku straciły dostęp do jednego z głównych źródeł chininy.

W Papui, operacje wojskowe wokół Milne Bay pod koniec 1942 roku podobno były opóźnione z powodu braku wystarczających antymalarycznych leków i środków zapobiegawczych.

Ta historia przekazuje ważną lekcję: zasoby naturalne stają się strategicznymi aktywami tylko wtedy, gdy są właściwie zbadane, standaryzowane i opracowywane w produkty w kraju.

Zgodnie z BPOM Indonezja ma około 30 000 gatunków roślin o potencjale leczniczym. Około 18 000 z nich stosuje się w tradycyjnej medycynie ziołowej, czyli jamu. Jednak tylko 71 z nich przekształcono w ustandaryzowane leki ziołowe, a zaledwie 20 sklasyfikowano jako fitofarmaceutyki — naturalne leki, które przeszły badania kliniczne na ludziach.

Wspomnianych przez Arifa 19 kandydatów fitofarmaceutycznych ma zatem znaczenie. Jeśli wszyscy pomyślnie przejdą niezbędne oceny, mogliby prawie podwoić liczbę istniejących w kraju produktów fitofarmaceutycznych.

Obecnie te kandydaty klasyfikowane są jako ustandaryzowane leki ziołowe podczas trwających badań klinicznych.

BRIN niedawno nawiązał także partnerstwo z Krajowym Instytutem Bezpieczeństwa Żywności i Leków (NIFDS) Korei Południowej.

Partnerstwo koncentruje się na standaryzacji produktów ziołowych i badaniach związków pochodzących z roślin leczniczych. Niewystarczająca standaryzacja od dawna ograniczała możliwość rozszerzania tradycyjnych środków ziołowych poza rynki podstawowe.

Stawki sięgają poza przemysł farmaceutyczny. W lipcu przewodnicząca Komisji VI Izby Reprezentantów Anggia Erma Rini zauważyła, że Indonezja nadal importuje około 95 procent surowców farmaceutycznych, głównie z Chin i Indii.

Fitofarmaceutyki oferują potencjalną alternatywę, ponieważ ich surowce mogą być uprawiane w kraju.

Rozwój szczepionki przeciw malarii i fitofarmaceutyki ma wspólny cel: wykorzystanie charakterystycznych mocnych stron Indonezji, od pasożyta malarii, który wciąż nie jest skutecznie adresowany przez istniejące szczepionki, po rośliny lecznicze, które wciąż wymagają rozległych badań i testów w kraju.

Arif powiedział, że prezydent Prabowo chciał, aby Indonezja osiągnęła samodzielność w zakresie farmaceutycznym w najbliższej przyszłości. Stwierdził, że jest to realistyczny cel, ponieważ kraj nie musi konkurować bezpośrednio na rynkach zdominowanych przez globalnych gigantów farmaceutycznych. Zamiast tego Indonezja mogłaby skupić się na opracowywaniu produktów opartych na zasobach i możliwościach badawczych dostępných w kraju.

Kora chinowa pokazała ten potencjał ponad sto lat temu, choć Indonezja nie zatrzymała wszystkich korzyści ekonomicznych płynących z jej produkcji. Następnym wyzwaniem jest wzmocnienie rozwoju downstream i dostępu do rynku.

Formularz Fitofarmaceutyczny, uruchomiony przez Ministerstwo Zdrowia w 2022 roku, otworzył drogę do stosowania tych leków ziołowych w placówkach opieki zdrowotnej, wspierany przez Specjalny Fundusz Alokacyjny oraz system Narodowego Ubezpieczenia Zdrowotnego (JKN).

Indonezyjskie Stowarzyszenie Lekarzy Ziołowych Medycznych wezwało do uwzględnienia fitofarmaceutyki w Narodowym Formularzu, co umożliwiłoby lekarzom łatwiejsze przepisywanie ich w ramach systemu JKN.

Leki, które przeszły pomyślnie badania kliniczne, wciąż potrzebują rynku. System narodowego ubezpieczenia zdrowotnego, z jego szerokim zasięgiem, mógłby stać się znaczącym źródłem popytu.

Ta sama zasada ma zastosowanie do szczepionek. Zapewnienie miejsca w narodowym programie immunizacji pomogłoby Bio Farma zwiększyć moce produkcyjne po zakończeniu niezbędnego rozwoju i procesów zatwierdzających.

168 lat po tym, jak Wallace drżał z gorączką w Dodinga, Halmahera, malaria wciąż dotyka społeczności we wschodniej Indonezji, zwłaszcza w Papui. Kraj szuka teraz rozwiązań poprzez własne laboratoria badawcze.

12 listopada Indonezja upamiętnia Narodowy Dzień Zdrowia, data zakorzeniona w historycznej kampanii kraju przeciw malarii.

Walki trwają wschodniej części Indonezji. Tym razem kraj ma nadzieję opracować więcej rozwiązań na miejscu.

Michał Nowak

Michał Nowak

Dziennikarz i redaktor zajmujący się tematyką indonezyjską, ze szczególnym zainteresowaniem sprawami społecznymi i bieżącą aktualnością kraju. W swojej pracy koncentruję się na rzetelnej analizie faktów oraz ich jasnym przedstawieniu czytelnikom. Wierzę, że dobra informacja zaczyna się od zrozumienia kontekstu i odpowiedzialności za słowo.