Zielone budownictwo: Czego tradycyjna architektura Indonezji może nas nauczyć

2026-10-16

Długo zanim zrównoważony rozwój stał się globalnym problemem, tradycyjne społeczności Indonezji już go praktykowały — nie jako politykę, lecz jako sposób czczenia lasu, wspólnoty i pokoleń, które nadejdą. Ślad węglowy opowiada tylko część historii. Dla architekta Yoriego Antara lekcja wykracza poza materiały. Chodzi o miłość, zaufanie i przynależność.

Po latach odbudowy tradycyjnych domów na całym archipelagu, wierzy, że starszy sposób budowania niesie lekcje na całe życie o materiałach, wspólnocie i kulturze, których nowoczesna konstrukcja od dawna zapomina.

Patrząc na zewnątrz, a potem wracając do domu

Podróżując z przyjaciółmi, aby zobaczyć architekturę w Europie i Japonii, Yori ciągle zadawał sobie jedno pytanie. „Co się dzieje w indonezyjskiej architekturze, która wydawała się płynąć z nurtem, jakby nie miała korzeni?”

Odpowiedź przyszła niespodziewanie w liście od Dalaj Lamy, który powiązuje buddyzm tybetański z nauczycielem z Sumatr y, starożytnej „Złotej Wyspy”.

„Kiedy to przeczytałem, zawstydziłem się, bo sam nie wiedziałem, kim był Dharmakirti” — wspomina Yori. „To znaczy, że nigdy nie poznaliśmy i nie zrozumieliśmy prawdziwie naszej własnej historii.”

Tamten dyskomfort stał się filozofią, którą nadal powtarza: „Jeśli tego nie znasz, nie kochasz tego.” Jego podróż teraz zaprowadzi go głęboko w głąb własnego kraju.

Wae Rebo Village

Flores: a revelation

To właśnie na Flores wyszukiwanie stało się powołaniem.

„Odwiedziliśmy Wae Rebo, które nie figurowało na żadnej mapie; jedynym, co mieliśmy, było zdjęcie z internetu,” wspomina Yori. Wieś o dachach stożkowych w wyżynach Manggarai była dostępna tylko pieszo, a domy liczyły siedem, później cztery.

Wódz wioski powiedział, że ich przybycie było jak powrót przodków. Yori pomyślał, „Gdybyśmy byli ich rodzicami, czy milczelibyśmy?”

„Przybywa turysta, robi zdjęcia, zabiera wiedzę. Wspólnota jest wykorzystywana jak gniazdko energetyczne, do którego się podłączamy, aby wyssać ich wiedzę.”

W sierpniu 2008 roku Yori postanowił porzucić bycie turystą. „Nie chciałem już patrzeć z zewnętrznego punktu widzenia, lecz od środka. Chciałem stać się częścią społeczności” — mówi.

A triangle of trust: rebuilding from memory

Odbudowa Wae Rebo nie polegała na podążaniu za planem. Bez pisanych zapisów domy musiały zostać odbudowane na podstawie wspomnień społeczności. „Odbudowali je, ponownie ucząc się, jak budowali je ich przodkowie” — mówi Yori. Pracowali bez nowoczesnych narzędzi, gwoździ ani betonu, a każdy dom budowano przez sześć miesięcy. „Wszystka ich wiedza jest ustna” — dodaje.

Aby zabezpieczyć fundusze na Wae Rebo, dostosował gotong royong, indonezyjską tradycję wspólnego wysiłku i kooperacji, do współczesnego kontekstu, tworząc system, w którym środki trafiały bezpośrednio do wiosek. „Pieniądze trafiały bezpośrednio do społeczności, a nie przeze mnie” — mówi. „Powstał trójkąt zaufania i gotong royong zadziałał.”

Relacje Yoriego ze społecznościami rozrosły się poza samą pracą. Przybywszy jako outsider, stopniowo stał się częścią ich życia; w Wae Rebo społeczność przyjęła go jak rodzinę.

Ratenggaro Village in Sumba
Wieś Ratenggaro na Sumba

Learning from the people who know

Trzy pokolenia pracowały razem dzięki gotong royong, dzieląc się pracą i wiedzą. Architekci mogli pomagać, ale mieszkańcy Wae Rebo byli ekspertami, bo wiedzieli, jak były budowane ich domy.

Yori także zabrał studentów uniwersytetu do wioski, wysyłając im tylko bilet w jedną stronę. Wyraźnie kazał im nie ingerować, lecz dokumentować jej kulturę ustną. „Pochodzicie z kultury pisanej, z góry na dół, i teraz musicie uczyć się z tradycji ustnej, od dołu do góry” — prowadził ich. Doświadczenie było dla studentów głęboko inspirujące, a później powiedzieli mu: „To, co zrobiliśmy tutaj w miesiąc i pół, jest więcej niż to, co zrobiliśmy w trzy lata studiów.”

Poprzez odbudowę Yori zaczął także identyfikować to, co nazywa „formułą 70%” — zasady, które można zastosować do innych tradycyjnych domów w całej Indonezji. Celem nie było kopiowanie Wae Rebo, lecz zrozumienie zasad stojących za jej konstrukcją.

Building with nature

Zanim w Wae Rebo zostanie ścięte choćby jedno drzewo, prosi się las, źródło i samo drzewo o zgodę.

„Aby wyznaczyć pomyślny dzień lub lokalizację, modlą się i szukają odpowiedzi u swoich przodków,” wyjaśnia Yori. „Wycięto 150 drzew, które zastąpiono 3 000 sadzonkami,” kontynuuje. „Budują tylko domy, które będą przekazywane z pokolenia na pokolenie, więc utrzymują naturę w równowadze.”

Wartość tradycyjnej architektury tkwi w zrozumieniu jej zasad — jak budynki reagują na krajobraz, zasoby i czas, a także co pozostawiają tym, którzy nadejdą po nas.

Living the values

Wiele z tego, czego nauczył się Yori, nigdy nie trafiło na papier. Wartości, które zdobył dzięki wspólnotom, nie są zasadami, które trzeba po prostu nauczać, lecz mają być żywe.

Wartości stojące za pracą Yoriego zostały również uznane przez antropologów, którzy powiedzieli mu, że to, co robi, odzwierciedla wartości Pancasily. „Okazuje się, że sam nigdy nie wiedziałem, nie zdawałem sobie sprawy z takich rzeczy,” mówi. „Potrzebni byli ludzie z zewnątrz, by to dostrzec.”

Yori wierzy, „Kultura nie może być zamrożona. Nie mamy martwych pomników; musimy mieć kulturę żyjącą.”

Ta wiedza sama w sobie jest częścią architektonicznego dziedzictwa Indonezji.

Carrying forward

Wielu młodych architektów wciąż marzy o studiowaniu za granicą, goniąc „projektowanie klasy światowej”, tak jak kiedyś czynił to Yori. „Na początku nie rozumiałem Indonezyjczyków, ale po obszernej podróży po całej Indonezji stałem się samym Indonezyjczykiem,” mówi.

Przesłanie Yoriego dla młodszych pokoleń jest proste: „Doświadczcie tego dziedzictwa bezpośrednio i uczcie się od wspólnot, które noszą tę wiedzę.” Dla niego największym zagrożeniem nie jest po prostu to, że tradycyjny dom zniknie, lecz że następne pokolenie przestanie dbać o to, co on reprezentuje. „Modernizacja nas ogłupiła, więc nie potrafimy sami dostrzec, czego mamy,” wyjaśnia.

To, co Yori odnalazł, nie było stylem architektury do kopiowania, lecz sposobem myślenia: budować świadomie, żyć odpowiedzialnie z naturą i przenosić wiedzę dalej. Budowanie ekologiczne, według niego, polega na utrzymaniu relacji między naturą, wspólnotą, kulturą i pokoleniami.

„If you don’t know it, you don’t love it,” he says.

Wszystkie obrazy pochodzą od Yoriego Antara.

Michał Nowak

Michał Nowak

Dziennikarz i redaktor zajmujący się tematyką indonezyjską, ze szczególnym zainteresowaniem sprawami społecznymi i bieżącą aktualnością kraju. W swojej pracy koncentruję się na rzetelnej analizie faktów oraz ich jasnym przedstawieniu czytelnikom. Wierzę, że dobra informacja zaczyna się od zrozumienia kontekstu i odpowiedzialności za słowo.